Duman ve Yağ Buharı Emiş Sistemleri

Hangi sorunu çözer

Kaynak dumanı ve yağ buharı, tozdan farklı olarak çok ince partiküllerden oluşur. Bu partiküller havada uzun süre asılı kalır, ortam boyunca yayılır ve solunduğunda akciğerin derinliklerine kadar ulaşır. Gözle görülen mavi duman, aslında partikülün yalnızca bir kısmıdır; asıl maruziyet görünmeyen ince fraksiyondan gelir.

Yağ sisi ise talaşlı imalatta soğutma sıvısının tezgâh içinde atomize olmasıyla oluşur. Ortama yayıldığında iki sorun üretir: operatörün maruziyeti ve zeminde, yüzeylerde, elektrik panolarında biriken yağ filmi. Yağ filmi kayma kazası riskini artırır, elektronik ekipmanın ömrünü kısaltır.

Her iki durumda da çözümün merkezinde aynı ilke vardır: kirliliği kaynağında yakalamak. Duman tabancanın ucunda, yağ sisi tezgâhın içinde tutulursa hem gereken debi hem de filtre yükü küçük kalır. Ortam havasını genel olarak temizlemeye çalışmak, aynı sonucu çok daha yüksek enerji maliyetiyle ve daha geç verir.

Uygulama alanları

• Kaynak atölyeleri ve kaynak robotu hücreleri
• CNC işleme merkezleri ve torna tezgâhları
• Lazer ve plazma kesim tezgâhları
• Isıl işlem ve sertleştirme hatları
• Lehimleme ve elektronik üretim alanları
• Döküm ve kalıp hazırlama bölümleri

Çözüm biçimleri

Kaynağında emiş kolları

Eklemli, kendi konumunu koruyan emiş kollarıdır. Operatör kolu iş parçasının yanına çeker, duman oluştuğu anda yakalanır. En düşük debiyle en yüksek verimi sağlayan çözümdür. Etkinliği doğrudan operatörün kolu kullanma alışkanlığına bağlıdır; bu yüzden kolun rahat hareket etmesi ve konumunu koruması önemlidir.

Tezgâh içi yağ sisi ayırıcılar

Tezgâhın kendi gövdesine bağlanan, kapalı hacimden emiş yapan ünitelerdir. Ayırma genellikle üç kademelidir: mekanik ön ayırıcı büyük damlacıkları tutar, ana filtre ince siste etkilidir, son kademe gerekirse HEPA olarak seçilir. Tutulan yağ süzülüp tezgâha geri döndürülebilir.

Merkezi filtre üniteleri

Çok sayıda istasyonun tek bir filtreye bağlandığı düzendir. Kartuş filtreli, jet pulse temizlemeli üniteler kullanılır. Atölye içinde ekipman kalabalığını azaltır, bakım tek noktada toplanır. Buna karşılık kanal hattı gerektirir ve eşzamanlılık doğru hesaplanmazsa ya yetersiz kalır ya da gereğinden büyük olur.

Tavan tipi genel filtrasyon

Kaynağında emişin uygulanamadığı durumlarda, ortam havasını dolaştırarak süzen ünitelerdir. Maruziyeti azaltır ama kaynağında emişin yerini tutmaz; tamamlayıcı çözüm olarak değerlendirilmelidir.

Filtre seçimi

Aktif karbon yalnızca gaz ve koku için anlamlıdır, partikül tutmaz. Partikül filtresinden önce konursa hızla dolar ve işlevsiz kalır. Doğru sıralama daima önce partikül, sonra karbondur.

Dikkat edilmesi gerekenler

Kıvılcım. Kaynak ve kesim işlemlerinde sıcak partikül kanala girebilir. Filtre önünde kıvılcım tutucu veya çökeltme haznesi öngörülmelidir; kartuş filtre yanıcı bir malzemedir.

Emiş hızı. Emiş ağzındaki yakalama hızı yetersizse, duman ağzın yanından kaçar. Özellikle hava akımı olan atölyelerde bu etki büyür; kapı ve vantilatör konumları hesaba katılmalıdır.

Geri dönüşlü mü, dışarı atım mı. Filtrelenen havanın ortama geri verilmesi kışın ısıtma maliyetini düşürür. Ancak bu, yalnızca filtrasyon verimi yeterliyse ve ortamda gaz fazında kirletici yoksa kabul edilebilir. Gaz fazı söz konusuysa hava dışarı atılır ve yerine taze hava verilir.

Operatör alışkanlığı. Kaynağında emişin başarısı, kolun doğru konumlandırılmasına bağlıdır. Devreye alma sırasında ekibe kısa bir kullanım anlatımı yapılması, sistemin verimini kalıcı olarak etkiler.

Bakım

Kartuş filtreli sistemlerde fark basıncı izlenir. Basınçlı hava hattındaki nem ve yağ, temizleme darbesinin etkisini düşürür. Yağ sisi ayırıcılarda drenaj hattı düzenli kontrol edilir; tıkanan drenaj, tutulan yağın filtreye geri dönmesine yol açar.

Debi nasıl belirlenir

Kaynağında emişte gereken debi, emiş ağzının kirlilik kaynağına uzaklığına ve kirliliğin yayılma hızına bağlıdır. Ağzın çapı ve geometrisi de belirleyicidir: düz borulu bir ağız, çevresindeki havayı her yönden çeker ve etkisi hızla azalır; flanşlı veya huni biçimli bir ağız aynı debiyle daha uzağa etki eder.

Uygulamada sık karşılaşılan durum, emiş kolunun operatör tarafından iş parçasından uzakta bırakılmasıdır. Bu durumda sistem teknik olarak doğru boyutlandırılmış olsa bile duman yakalanamaz. Çözüm debiyi artırmak değil, kolun ulaşım mesafesini ve hareket kolaylığını doğru seçmektir.

Robot kaynak hücrelerinde durum farklıdır: hücre kapalı olduğu için emiş hücre hacmine göre hesaplanır ve kapak açıldığında dumanın dışarı çıkmaması için hücre hafif negatif basınçta tutulur.

Merkezi hatlarda eşzamanlılık

Çok istasyonlu kaynak atölyelerinde bütün istasyonlar aynı anda çalışmaz. Sistem, gerçekte aynı anda çalışan istasyon sayısına göre boyutlandırılır. Her emiş koluna otomatik kapak konur; kol kullanılmadığında kapak kapanır ve hattaki emiş gücü çalışan istasyonlara yönelir.

Bu düzenleme hem fan boyutunu hem enerji tüketimini düşürür. Değişken hızlı fan ile birleştirildiğinde, sistem açık kol sayısına göre debisini kendisi ayarlar.

Yasal çerçeve ve ölçüm

Kaynak dumanı ve yağ sisi, işyeri ortam ölçümlerinde takip edilen kirleticilerdir. Ortam havasındaki derişimin sınır değerlerin altında kalması işverenin yükümlülüğüdür. Emiş sistemi kurulduktan sonra ortam ölçümü yaptırılması, hem yükümlülüğün karşılandığını belgeler hem de sistemin gerçekten çalıştığını gösterir.

Ölçüm sonucu beklenenin üzerinde çıkıyorsa sorun genellikle üç yerdedir: emiş ağzı kaynağa uzaktır, debi yetersizdir ya da filtre tıkalıdır. Üçü de ölçülebilir ve düzeltilebilir kalemlerdir.

Teslimde ne veriyoruz

Sistem devreye alınırken her emiş noktasındaki yakalama hızı ölçülür, filtre fark basıncı ilk değer olarak kaydedilir ve fan akımı not edilir. Bu üç değer, sistemin ilk günkü hâlidir. İleride verim düştüğünde karşılaştırma bu kayıtlar üzerinden yapılır ve sorunun kaynağı tahminle değil ölçümle bulunur.